مواضع ما فصل هشتم: علم و فناوری

1- مبانی معرفتی و هویتی علم و فناوری

در گفتمان انقلاب اسلامی علم نه ابزار خنثی قدرت، بلکه یک عنصر تمدنی، هویت‌ساز و جهت‌دار است. علم باید در خدمت معنویت، استقلال، پیشرفت و عزت امت اسلامی قرار گیرد.

الف) علم رکن قدرت‌سازی و استقلال ملی: علم در نگاه تمدنی تنها ابزار پیشرفت نیست؛ بلکه پایه استقلال کشورها از سلطه علمی، فناوری و اقتصادی بیگانگان است. جامعه‌ای که تولید علم نکند وابسته، پیرو و عقب‌مانده خواهد ماند.

ب) علم نافع علم متعهد به نیاز ملت: علم از منظر دینی وقتی ارزشمند است که «نافع» باشد؛ یعنی متصل به نیازهای واقعی مردم، حل‌کننده مسائل اجتماعی و تولیدکننده زندگی متعادل، پاک، مقاوم و پیشرو.

ج) مرجعیت علمی شرط اقتدار جهانی: ایران اسلامی باید نه ‌تنها مصرف‌کننده، بلکه تولیدکننده و صادرکننده علم باشد. مرجعیت علمی در جهان اسلام و حتی در نظم جهانی آینده یکی از اهداف بلندمدت گفتمان انقلاب است.

د) علم‌ورزی با ایمان و مسئولیت: علم در دستگاه معرفتی اسلام از ایمان جدا نیست. دانش بدون اخلاق، ایمان، تواضع و تعهد، به ابزار سلطه و تباهی تبدیل می‌شود. پیوند علم و تقوا پایه‌گذار تمدن توحیدی است.

ه) علم برخاسته از عقلانیت انقلابی: تولید علم نیازمند شجاعت، خلاقیت و عبور از تقلید است. عقلانیت انقلابی یعنی جرأت پرسشگری، شکستن مرزهای علمی تحمیل‌شده و بازگشت به اقتدار علمی بومی و مستقل.

حزب تمدن نوین اسلامی علم را نه صرفاً یک ابزار توسعه بلکه رکن هویت اسلامی، موتور استقلال و خاستگاه تمدن نوین می‌داند.

2- تهدیدشناسی و دشمن‌شناسی در حوزه علم و فناوری

پیشرفت علمی ملت ایران همواره با موانع گفتمانی، ساختاری و بین‌المللی روبه‌رو بوده که باید با درک آن‌ها سیاست‌های ایجابی اتخاذ شود.

تحقیر علمی ملت‌ها در نظام سلطه: نظم جهانی موجود با احتکار دانش و انتقال گزینشی فناوری کشورهای مستقل را در وضعیت «وابستگی فناورانه» نگه می‌دارد. القای عقب‌ماندگی علمی بخشی از راهبرد تحقیر ملل غیرغربی است.

علم سکولار و ضدعدالت: علم مدرن در چارچوب لیبرالیسم نه‌تنها بی‌جهت بلکه هم‌راستای سلطه، فردگرایی، مصرف‌زدگی و تبعیض جهانی تولید شده است. این علم نمی‌تواند در خدمت جامعه اسلامی قرار گیرد مگر بازتعریف شود.

نفوذ الگوی دانشگاه سکولار و تکنوکرات: نظام آموزش عالی کشور در بسیاری حوزه‌ها گرفتار الگوهای تقلیدی، نگاه غیرمسئله‌محور، بی‌توجه به نیاز مردم و ناتوان از پیوند با گفتمان انقلاب است. این نهادها به‌جای پرورش عالِم تکنسین پرورش می‌دهند.

نخبگان بریده از مردم و انقلاب: برخی از نخبگان علمی به‌دلیل فرهنگ نخبگی وارداتی فاقد تعهد اجتماعی، بیگانه با محرومان و جدا از نیازهای واقعی کشورند. این گسست پیشرفت علمی را غیرمردمی و وابسته می‌سازد.

جنگ نرم علمی علیه کشور: دشمن از طریق تحریم علمی، محدودیت در دسترسی به منابع، مهاجرت نخبگان، تطمیع علمی و شبکه‌سازی نهادهای شبه‌علمی مسیر پیشرفت ایران را مختل می‌کند. جنگ علمی بخش جدی از جنگ شناختی است.

تحقق پیشرفت علمی نیازمند مقابله با علم تحقیرآمیز، دانشگاه سکولار، فرهنگ نخبگی وارداتی و جنگ شناختی علمی است.

3- اصول راهبردی علم و فناوری

جهش علمی و فناوری در گفتمان انقلاب اسلامی نیازمند پایبندی به مجموعه‌ای از اصول راهبردی است که مسیر رشد علمی را از وابستگی و سکولاریسم جدا کرده و در بستر هویت اسلامی و مسئولیت اجتماعی سامان می‌دهد.

اصل ۱: علم در خدمت عدالت، استقلال و پیشرفت

تولید علم نباید صرفاً برای توسعه کمی یا رقابت فناورانه باشد بلکه باید در خدمت رفع فقر، توانمندسازی ملت، استحکام ساخت داخلی و تحقق عدالت اجتماعی قرار گیرد.

اصل ۲: بومی‌سازی دانش و فناوری

علم نافع علمی است که از دل نیازهای بومی برخیزد و با زمینه‌های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی جامعه اسلامی هماهنگ باشد. وابستگی به الگوهای غربی حیات علمی کشور را عقیم می‌سازد.

اصل ۳: مرجعیت علمی در تراز انقلاب اسلامی

کشور باید با شتاب علمی پایدار و جهاد علمی مستمر به جایگاه مرجعیت در علوم راهبردی، فناوری‌های نوین و تولید نظریه در علوم انسانی–اجتماعی دست یابد.

اصل ۴: پیوند علم و ایمان

علم باید با اخلاق، تقوا، تعهد و روحیه انقلابی عجین باشد. دانشمند مسلمان، محترم و متواضع است. بدون این پیوند دانش به سلطه، استکبار و فساد منتهی می‌شود.

اصل ۵: تربیت انسان علمی متعهد

هدف نظام علم و فناوری تربیت افرادی است که به‌جای صرفاً مدرک، مهارت یا جایگاه، دارای تفکر خلاق، نگاه مسئولانه، انگیزه پیشرفت ملی و تعهد به طبقات محروم باشند.

اصل ۶: آزادی علمی همراه با نظارت گفتمانی

پویایی علمی نیازمند آزادی در پژوهش و نقد است اما این آزادی باید در چارچوب ارزش‌های انقلاب و مصالح ملی هدایت شود؛ نه تابع نظام جهانی دانش سکولار.

حزب تمدن نوین اسلامی نظام علمی مطلوب را بر پایه اصولی چون بومی‌سازی، عدالت‌محوری، مرجعیت‌سازی، تربیت انسان متعهد و پیوند علم با ایمان استوار می‌سازد.

4- جایگاه دولت و نظام اسلامی در توسعه علمی و فناورانه

در منظومه انقلاب پیشرفت علمی امری خودبخودی یا صرفاً دانشگاهی نیست بلکه پروژه‌ای ملی با مسئولیت خاص دولت اسلامی است. دولتی که باید بستر تمدن‌سازی علمی را فراهم سازد.

- دولت؛ راهبر نه صرفا مصرف‌کننده علم: دولت اسلامی باید علم را هم ابزار حل مسائل اجرایی هم محور تحول ساختاری بداند. علم باید در همه عرصه‌های حکمرانی (اقتصاد، امنیت، آموزش، فرهنگ) جاری شود.

- سرمایه‌گذاری هدفمند و عادلانه در حوزه علم: سیاست تخصیص بودجه باید به ‌نفع علوم راهبردی، فناوری‌های نو، حل مسائل ملی و نیازهای مردم باشد. تخصیص‌های نمایشی یا تقلیدی ضد پیشرفت واقعی است.

- تحول ساختاری در آموزش عالی و پژوهش: دولت باید الگوی دانشگاه را از مدل سکولار غربی به مدل اسلامی–تمدنی تبدیل کند: دانشگاهی مسئله‌محور، عدالت‌خواه، بنیادین، متصل به انقلاب و پیوند‌خورده واقعی با جامعه.

- حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان مردمی: ایجاد زیرساخت‌های حقوقی، مالیاتی، بازار و صادرات برای شرکت‌های دانش‌بنیان باید به‌گونه‌ای باشد که نه فقط فناوری، بلکه عدالت، اشتغال و اقتصاد مقاومتی را نیز تقویت کند.

- اصلاح نظام سنجش علمی کشور: مبنای رتبه‌بندی دانشگاه، پژوهشگر و پژوهش، نباید صرفاً تعداد مقالات یا ارجاعات بین‌المللی باشد بلکه باید به حل مسئله، اثربخشی اجتماعی و ارتباط با نیازهای ملی توجه داشته باشد.

- مدیریت دانش و نهضت نرم‌افزاری مستمر: دولت باید ساختارهایی برای تولید، پالایش و جریان‌یابی مستمر دانش راهبردی در سطح حکمرانی ایجاد کند. نهضت نرم‌افزاری نباید در قالب همایش یا شعار بماند بلکه باید در سیاست‌گذاری نهادینه شود.

دولت اسلامی موظف است با تحول ساختاری در نهاد علم، سرمایه‌گذاری هدفمند و پیوند علم با مسائل مردم زمینه‌ساز تمدن نوین علمی باشد.

5- نقش ملت و نخبگان در توسعه علمی و فناورانه

پیشرفت علمی پروژه‌ای صرفاً دولتی یا آکادمیک نیست بلکه نیازمند مشارکت فعال و هدفمند مردم و نخبگان است. بدون نقش‌آفرینی این دو رکن رشد علمی یا به انحصار می‌گراید یا از جامعه جدا می‌ماند.

الف) ملت پشتیبان، مطالبه‌گر و مصرف‌کننده آگاه علم

- فرهنگ عمومی باید علم‌دوست و ضد خرافه باشد. جامعه‌ای که علم را مهم نشمارد، پیشرفت پایدار نخواهد داشت.

- مردم باید حق خود را در دسترسی به فناوری‌های مفید، به‌ویژه در حوزه‌های سلامت، کشاورزی، حمل‌ونقل، انرژی و آموزش مطالبه کنند.

- حمایت از نخبگان متعهد، شرکت‌های دانش‌بنیان و فناوری‌های بومی، ضامن بقای زیست‌بوم علمی ملی است.

- مردم باید در چرخه «مصرف آگاهانه فناوری» نقش فعال داشته باشند نه مقلد مصرف فناوری غربی.

ب) نخبگان راهبردسازان و مرجع‌های علمی انقلاب

- نخبگان علمی باید از انزوا خارج شده و در حل مسائل واقعی مردم (مسکن، محیط زیست، عدالت آموزشی، سلامت،...) ایفای نقش کنند.

- وظیفه نخبگان تولید گفتمان علمی بومی و ارائه بدیل برای علم سکولار وارداتی است.

- نخبگان دانشگاهی و حوزوی باید با هم‌افزایی بنیان‌های نظری تمدن علمی اسلامی را احیا کنند.

- مسئولیت اجتماعی نخبگان بالاتر از رتبه علمی است. دانشمند انقلاب باید در خدمت مردم، مستضعفان و عدالت باشد.

توسعه علم و فناوری تنها با حضور ملت علم‌طلب و نخبگان مسئولیت‌پذیر، مردمی و انقلابی امکان‌پذیر است.

6- نسبت علم و فناوری با سایر حوزه‌های حکمرانی

علم مقوله‌ای بین‌رشته‌ای و فرابخشی است. جایگاه آن نه در حاشیه بلکه در قلب حکمرانی است. هیچ سیاستی بدون پشتیبانی علمی پایدار نخواهد بود.

نسبت با اقتصاد

- اقتصاد دانش‌بنیان، نیازمند اتصال سیاست اقتصادی با تولید فناوری بومی، صادرات فناورانه و اشتغال نخبگانی است.

- عدالت اقتصادی بدون فناوری توزیع عادلانه منابع، بانکداری هوشمند و شفافیت اطلاعاتی ممکن نیست.

نسبت با امنیت

- امنیت پایدار نیازمند اقتدار فناورانه در صنایع دفاعی، اطلاعاتی، سایبری و زیستی است.

- جنگ‌های امروز جنگ فناوری است. عقب‌ماندگی علمی معادل تهدید امنیت ملی است.

نسبت با تعلیم و تربیت

- علم بدون تحول در تعلیم و تربیت انباشت بی‌روح اطلاعات خواهد بود. تعلیم و تربیت باید به پرورش نیروی انسانی خلاق، متعهد و بومی‌ساز علم منجر شود.

- عدالت آموزشی نیز پیش‌نیاز عدالت علمی است.

نسبت با فرهنگ

- فرهنگ علم‌محور، فرهنگ پرسش، تجربه و تولید است. ضد خرافه، ضد تقلید و ضد مصرف‌زدگی.

- سبک زندگی علمی با ساده‌زیستی، کار جمعی، حل مسئله و تلاش بی‌ادعا پیوند دارد.

نسبت با عدالت

- تولید علم نباید در انحصار طبقه‌ای خاص یا مناطق برخوردار باشد. دسترسی همگانی به آموزش، منابع پژوهش و فناوری، شاخص عدالت است.

- علم ابزار بازتوزیع منزلت اجتماعی و فرصت‌های پیشرفت است.

نسبت با تمدن‌سازی

- تمدن نوین اسلامی بدون استقلال علمی، مرجعیت دانشی و پیشتازی فناورانه در نظام جهانی محقق نمی‌شود.

- علم باید هسته سخت تمدن‌سازی اسلامی باشد نه زینت آن.

سیاست علم و فناوری باید در هم‌تنیدگی با عدالت، امنیت، فرهنگ، اقتصاد، آموزش و تمدن طراحی شود نه جدا از آن‌ها.

7- الزامات تمدن‌ساز در علم و فناوری

تمدن نوین اسلامی، بدون پیشرانی علمی و اقتدار دانشی نه امکان ظهور دارد و نه بقاء. علم در منظومه تمدنی انقلاب نه ابزار توسعه وابسته بلکه بنیان استقلال و عزت ملت‌هاست.

- استقلال علمی به‌مثابه رکن تمدن: تمدن اسلامی زمانی شکل می‌گیرد که قدرت تولید علم از مرز وابستگی عبور کند و ملت خود مرجع تبیین، نقد و تولید دانش در سطح جهانی شود.

- تولید نظریه در علوم انسانی–اجتماعی: نظام سلطه با سیطره بر علوم انسانی وارداتی، سبک حکمرانی و انسان‌شناسی سکولار را تحمیل می‌کند. تمدن اسلامی نیازمند تولید نظریه‌های مبتنی بر توحید، عدالت و عقلانیت انقلابی است.

- شبکه‌سازی جهانی دانش اسلامی: مرجعیت علمی بدون امت‌سازی علمی ممکن نیست. ایران باید هاب علمی جهان اسلام، الهام‌بخش دانشگاه‌های مستقل و قطب نظریه‌پردازی عدالت‌محور در جهان جنوب باشد.

- تمدن‌سازی با فناوری‌های راهبردی: از زیست‌فناوری و نانو تا هوش مصنوعی و فضا باید از ابزارهای پیشرفته برای ساخت ساختارهای تمدنی بهره گرفت. اگر ابزارهای تمدن مدرن از ما باشد محتوا را نیز می‌توان تغییر داد.

- بازتعریف نظام نخبگی: تمدن علمی اسلامی نیازمند الگویی از نخبه است که نه صرفاً رتبه علمی بلکه مسئولیت اجتماعی، تعهد دینی، روحیه انقلابی و دغدغه تمدنی داشته باشد.

تمدن نوین اسلامی بدون اقتدار علمی، استقلال دانشی، نخبگان تمدن‌ساز و مرجعیت جهانی شکل نمی‌گیرد.

8- گزاره‌های سیاستی پیشنهادی حزب تمدن نوین اسلامی

حزب تمدن نوین اسلامی در حوزه علم و فناوری راهبردهای زیر را پیشنهاد می‌دهد:

الف) تحول مفهومی و ساختاری

- بازتعریف علم به‌مثابه قدرت، نه ابزار خنثی توسعه

- ایجاد کرسی‌های نظریه‌پردازی در علوم انسانی با رویکرد انتقادی به مکاتب غربی و تدوین نظریات بومی در این حوزه 

- ارتقای مدل دانشگاه از تکنوکرات وابسته به نهاد تمدنی متعهد

ب) حمایت و توسعه نهادهای پیشرو

- حمایت هدفمند از شرکت‌های دانش‌بنیان عدالت‌محور

- تقویت مراکز پژوهشی حل مسئله با پیوند مردمی

- گسترش زیرساخت‌های تولید فناوری‌های پیشرفته راهبردی

ج) تربیت و هدایت نخبگان

- طراحی مسیر نخبگی با محوریت تعهد اجتماعی و تمدنی

- پشتیبانی از نخبگان مناطق محروم و اقشار کم‌برخوردار

- مقابله با مهاجرت نخبگان از طریق اعتماد، مسئولیت و مشارکت

د) دیپلماسی علمی و شبکه‌سازی جهانی

- راه‌اندازی اتحادیه‌های دانشگاهی در جهان اسلام

- صدور علوم بومی، بویژه در حوزه‌های انرژی، پزشکی، کشاورزی، دفاع و فناوری اطلاعات

- استفاده از ظرفیت علمی ایرانیان خارج از کشور در چارچوب گفتمان ملی