کالایی سازی؛ چگونه نئولیبرالیسم حقوق اساسی مردم را به تجارت تبدیل میکند؟
در تبیین مکتب نئولیبرالیسم، مفهومی کلیدی به نام کالایی سازی وجود دارد که مرز بین «حقوق انسانی» و «تجارت» را از بین میبرد. دکتر سید یاسر جبرائیلی دراین جلسه از سلسله دروس اقتصاد مردمی تأکید میکند که نئولیبرالها معتقدند هر چیز قابل مبادلهای در میان انسانها باید به کالا تبدیل شده و در بازار عرضه شود. این نگاه، زیربنای بسیاری از سیاستهایی است که امروز تحت عنوان خصوصیسازی در حوزههای حیاتی شاهد آن هستیم.
آموزش؛ از حق همگانی تا کالای طبقاتی
یکی از اولین قربانیان کالایی سازی، آموزش عمومی است. طبق قانون اساسی، آموزش باید برای همه رایگان باشد، اما نئولیبرالهایی همچون میلتون فریدمن، آموزش رایگان را یک دخالت غیرمنصفانه در بازار میدانند. وقتی آموزش به کالا تبدیل شود، کیفیت آن بر اساس قدرت خرید افراد متفاوت میشود.
این فرآیند منجر به جداسازی طبقاتی میشود. به تعبیر مایکل سندل، وقتی ثروتمندان فرزندان خود را از مدارس دولتی خارج میکنند، نه تنها مدارس عمومی به «مجمع فقرا» تبدیل میشوند، بلکه توان سیاسی و مالی طبقه برخوردار نیز از بخش عمومی دریغ میگردد. نتیجه این چرخه، تباه شدن آینده فرزندان طبقات مستضعف در رقابتی نابرابر است.
صنعت درمان؛ وقتی سود بر سلامت مقدم میشود
در نگاه نولیبرال، درمان دیگر یک حق اجتماعی نیست، بلکه یک «صنعت» است.دکتر سید یاسر جبرائیلی تاکید میکند که وقتی درمان به بنگاه اقتصادی تبدیل شود، فلسفه وجودی بیمارستان تغییر میکند؛ در این حالت، سودآوری بیمارستان در گروی استمرار بیماری مردم است و پیشگیری جای خود را به درمانهای گرانقیمت میدهد. فقر دولت ناشی از دست دادن منابع عمومی، باعث شده بیمارستانهای دولتی به محل «فقر و فلاکت» تبدیل شوند، در حالی که بیمارستانهای خصوصی تنها به کسانی خدمات باکیفیت ارائه میدهند که توان مالی بالایی دارند.
مسکن و زمین؛ قربانیان سوداگری در بازار
کالایی سازی حتی به حق سرپناه نیز رحم نمیکند. نئولیبرالیسم با محدود کردن حریم شهرها و ایجاد کمیابی مصنوعی، زمین را به یک کالای سرمایهای تبدیل کرده تا سودآوری بازار مسکن تضمین شود. این در حالی است که مسکن طبق قانون اساسی یک حق است، اما جریان سرمایهداری با بهانههای واهی مانند جلوگیری از «کمونیسم»، از واگذاری زمین به مردم خودداری میکند تا اصالت سود و سرمایه حفظ شود.
راه حل؛ احیای دولت مقتدر و بازپسگیری انفال
نقطه عزیمت اصلاحات از دیدگاه دکتر سید یاسر جبرائیلی، نه صرفاً بستن مدارس خصوصی، بلکه تقویت دولت به عنوان تجلی اراده عمومی است. برای این کار باید «انفال» و ثروتهای عمومی (مانند صنایع بزرگ و منابع ملی) که به طبقات خاص واگذار شده، به دولت بازگردد. تنها در این صورت است که دولت ثروتمند میتواند کیفیت مدارس و بیمارستانهای دولتی را به سطحی برساند که حق برابر برای همه ایرانیان، فارغ از طبقه اجتماعیشان، محقق شود. این همان آرمان «نه شرقی، نه غربی» شهید بهشتی در اصل ۴۳ قانون اساسی است که به دنبال ایجاد نظامی مستقل و عدالتمحور بود.
سوالات متداول
۱. کالایی سازی به چه معناست؟
کالایی سازی یعنی تبدیل کردن هر چیزی که قابلیت مبادله بین انسانها را دارد (مانند آموزش، درمان و مسکن) به کالایی که قیمت و کیفیت آن را بازار تعیین میکند.
۲. چرا خصوصیسازی مدارس به ضرر طبقات ضعیف است؟
چون با کالا شدن آموزش، کیفیت آموزشی به میزان پول پرداختی بستگی پیدا میکند و رقابت در کنکور و بازار کار برای کسانی که در مدارس دولتی ضعیف درس خواندهاند، ناعادلانه و سخت میشود.
۳. گام اول برای توقف کالایی سازی خدمات عمومی چیست؟
گام اول، بازپسگیری انفال و منابع عمومی (مانند پتروشیمیها و معادن) توسط دولت است تا از طریق این ثروت ملی، هزینههای آموزش و درمان باکیفیت برای همه مردم تأمین شود.
