نقدینگی؛ متهم ردیف اول یا قربانی سیاستهای نئولیبرال در اقتصاد ایران؟
در ادبیات اقتصادی رایج، همواره از نقدینگی به عنوان هیولایی یاد میشود که هر کجا پا بگذارد، ویرانی و تورم به بار میآورد. اما آیا واقعاً نقدینگی همیشه و همه جا علت اصلی تورم است؟ برای پاسخ به این پرسش، باید نگاهی فراتر از آموزههای کلاسیک داشته باشیم و واقعیت سفره مردم و ویترین مغازهها را تحلیل کنیم.
افسانه میلتون فریدمن و واقعیت ظرفیت تولید
نظریه مشهور میلتون فریدمن معتقد است «تورم همیشه و همه جا یک پدیده پولی است». بر اساس این منطق، اگر حجم پول افزایش یابد اما کالا ثابت بماند، قیمتها بالا میرود. اما دکتر سید یاسر جبرائیلی با استناد به نظریات جوزف استیگلیتز، این نگاه تکبعدی را به چالش میکشد. استیگلیتز مفهوم «تولید ظرفیت بالقوه» را مطرح میکند؛ به این معنا که اگر اقتصادی دارای ظرفیت خالی تولید باشد، تزریق نقدینگی نه تنها تورمزا نیست، بلکه با فعال کردن کارخانههای راکد و افزایش عرضه، منجر به رشد رفاه میشود .
بحران کمبود نقدینگی در اقتصاد ایران
برخلاف تبلیغات جریان نئولیبرال که همواره بر طبل «رشد نقدینگی» میکوبند، آمارهای واقعی حکایت عجیبی دارند. نسبت نقدینگی به تولید ناخالص داخلی در ایران از ۸۰.۶ درصد در سال ۱۳۹۵ به مرز بحرانی ۴۴.۵ درصد در سال ۱۴۰۲ رسیده است. این یعنی اقتصاد ایران امروز بیش از آنکه با مازاد پول مواجه باشد، با بحران جدی کمبود نقدینگی دستوپنجه نرم میکند.
تجلی این بحران را میتوان در پدیده «فروش اقساطی» کالاهای اساسی مشاهده کرد. وقتی برنج، گوشت و حتی خدمات دندانپزشکی به صورت قسطی عرضه میشوند، یعنی کالا در بازار وجود دارد اما مردم قدرت خرید (نقدینگی کافی) برای تملک آن را ندارند. در این شرایط، قیمتها نه به دلیل فشار تقاضا، بلکه به دلیل بالا رفتن هزینههای تولید و سیاستهای پولی غلط کاهش نمییابند.
خلق پول بانکی و بازتولید نابرابری
در این بخش یکی از مهم ترین نکات قابل توجه، نحوه هدایت نقدینگی است. نقدینگی زمانی تورمزا میشود که تقاضای کل را نسبت به عرضه بالقوه افزایش دهد. اما در سالهای اخیر، بخش بزرگی از نقدینگی توسط بانکهای خصوصی خلق شده و به جای سفره مردم یا بخش تولید، صرف پروژههای اختصاصی و شرکتهای وابسته به خود بانکها (مانند ساخت مگا مالها) شده است. این نوع خلق پول، تقاضای عمومی برای کالا و خدمات را بالا نمیبرد که منجر به تورم مصرفکننده شود، بلکه تنها به نابرابری ثروت و توزیع رانت بین وابستگان بانکی دامن میزند .
سوالات متداول درباره نقدینگی و تورم
۱. آیا هرگونه افزایش نقدینگی منجر به تورم میشود؟
خیر؛ اگر در اقتصاد ظرفیت بالقوه تولید وجود داشته باشد، افزایش نقدینگی میتواند منجر به فعال شدن تولید و افزایش رفاه شود بدون آنکه لزوماً قیمتها افزایش یابند.
۲. چرا با وجود کاهش نسبت نقدینگی به GDP در ایران، تورم همچنان بالاست؟
چون منشأ اصلی قیمتها در شرایط فعلی ایران، فشار تقاضا نیست، بلکه ناشی از بالا رفتن هزینههای تولید و سایر سیاستهای ساختاری است که باعث میشود قیمتها علیرغم نبود مشتری، پایین نیایند.
۳. نقش بانکهای خصوصی در انحراف نقدینگی چیست؟
بانکهای خصوصی با خلق پول و هدایت آن به سمت شرکتهای خود و افراد وابسته، باعث ایجاد نابرابری شدید میشوند بدون آنکه این پول لزوماً وارد چرخه تقاضای کل کالاهای مصرفی مردم شود.
همراه با ما در مسیر تحول اقتصادی
برای گذار از اقتصاد نئولیبرال به سمت اقتصاد مردمی و عادلانه، نیازمند همافزایی همه نیروهای دغدغهمند هستیم.
